Krótkie studium poświęcone manipulacji być może dlatego jest tak interesujące, że wszyscy zarówno jesteśmy na nią narażeni, jak i możemy się jej dopuścić.
Analizując przejawy manipulacji w historii autor wychodzi od greckiego pojęcia mètis, oznaczającego przebiegłość i inteligencję, którego zastosowanie praktyczne ujawniało się przede wszystkim w polityce i handlu. Wszystkie epoki dopuszczały pewne odstępstwa od uczciwości w działaniu, być może najmniej przychylna temu była etyka chrześcijańska, ale nawet w średniowieczu pobłażliwie traktowano różne wybiegi, szczególnie w dziedzinie handlu.

Samo pojęcie manipulacji pojawiło się dopiero w oświeceniu – wraz z rozszerzeniem zakresu swobód obywatelskich. Wówczas manipulację określono jako działanie polegające na sterowaniu inną osobą w celu wymuszenia przyzwolenia na coś. Ponieważ ludzie począwszy od XVIII wieku stali się bardziej świadomi mechanizmów politycznych, uzyskując pewną polityczną podmiotowość, niejako naturalnie pojawiły się bardziej finezyjne sposoby oddziaływania na nich. Skutek był taki, że coraz trudniej było odróżnić prawdę od fałszu. Ci, którzy chcieli sprawować władzę lub ją sobie uzurpowali, na powrót dążyli do uprzedmiotowiania człowieka.

Wydawałoby się, że w ustrojach demokratycznych manipulacja powinna była zaniknąć. Że tak się nie stało, wiedzą wszyscy. Dla D’Almeidy manipulacja jest pochodną tego systemu – „ciemną, przemilczaną stroną liberalizmu”.

Jakie są przejawy manipulacji i gdzie można się ich doszukać? Wydaje się, że w czasach współczesnych, podobnie jak na przestrzeni wieków, manipulacja ujawnia się najwyraźniej w miłości, polityce i innych stosunkach społecznych oraz w handlu, a przede wszystkim w reklamie.

Manipulacji mogą się dopuszczać kochankowie, rodzice wobec dzieci i odwrotnie, matrymonialni oszuści. W polityce kiedyś posługiwano się, czymś co nazywano demagogią i propagandą, obecnie do dyspozycji polityków są techniki tzw. komunikacji politycznej, reklamy politycznej czy marketingu politycznego, w użyciu są także strategie reżyserowania sondaży. Niektórzy przytaczani przez autora badacze podkreślają także zależność finansową mediów – m.in. od reklamodawców.

Interesującym wątkiem książki jest analiza oddziaływania reklam. Chyba trudno nie zgodzić się z poglądem, że reklama opiera się zawsze na jakiejś wartości, która jest czymś zewnętrznym wobec informacji o produkcie i jego sprzedaży. Reklama potwierdza wizję komunikacji nieprzestrzegającej zasady prawdziwości. Nawiązuje co prawda do pewnych realiów, ale swoją skuteczność uzależnia od czegoś innego. (…) Chociaż reklama przekazuje także prawdziwe informacje, to wpływa na zachowania klientów drogą okrężną. Pod tym względem zbliża się do manipulacji. Tym, co różni reklamę od manipulacji, jest fakt, że klient, który uległ reklamie, nie zawsze doznaje szkody, jaka zawsze jest skutkiem działań manipulacyjnych.

Najbardziej ekstremalnym wyrazem manipulacji są przypadki, kiedy człowiek nie tylko jest oszukiwany, ale poprzez różne techniki – pranie mózgu, przemoc psychiczną (polegającą na wtłaczaniu do głowy określonych poglądów, poprzedzonym przetrzymywaniem ofiary w złych warunkach, niedożywianiu, pozbawianiu snu) traci wolną wolę i moralną autonomię. Niektórzy badacze przytaczają tu przykłady działań północnokoreańskiej armii wobec amerykańskich jeńców, metod organizacji terrorystycznych, zarówno lewackich jak i muzułmańskich czy praktyk niektórych sekt, funkcjonujących na zasadach nowoczesnych przedsiębiorstw np. z wewnętrznym audytem.

Fabrice d’Almeida nie podejrzewa istnienia jakiegoś powszechnego spisku wszystkich przeciwko wszystkim, ale także nie łudzi się, że manipulacja zniknie z życia ludzi – jest zbyt „organicznie” związana z liberalną zasadą konkurencji (ustroje totalitarne jeszcze bardziej są do manipulacji przywiązane…). Z manipulacją – jako działaniem na pograniczu prawa – trudno jest walczyć instytucjonalnie, jedyną radą na nią są: zdobywanie rzetelnych informacji, obserwacja i analiza faktów. Książka do refleksji.

Jarosław Butkiewicz

Fabrice d’Almeida

„Manipulacja – w polityce, w reklamie, w miłości”
Przekład: Marian Leon Kalinowski
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne

Stron: 126
Rok wydania: 2005
ISBN 83-89574-72-1
(tvp.info)

Sprawdź Także Następujące Wpisy:

Najaktywniejsze Wpisy: